Waardeer het kritische geluid bij innovatieve projecten

  • 20 mei 2022
  • Marianne Scheeper

 

Soms loopt een project niet zoals het was beoogd. Daar kan de digitalisering een flinke rol in spelen. Vooral wanneer de ontwikkelingen snel gaan en de organisatie er nog niet helemaal op is ingespeeld. Hoe weet je wanneer er ingegrepen moet worden? Want het is niet altijd duidelijk dat er een probleem is.

Hiervoor wordt ook wel de metafoor ‘watermeloen-project’ gebruikt: alle signalen staan op groen, maar van binnen is het rood. Het gaat bij een project dat niet soepel loopt niet altijd over ‘alles of niets’, maar juist over het kijken naar signalen die duiden op oranje of rood, met een realistische blik. Een startpunt is om het kritische geluid -zeker bij innovatieve projecten vanwege een grotere mate van onzekerheid- meer te waarderen. Maar, hoe organiseer je dit?

Sein op rood
Er kunnen meerdere redenen zijn waarom een project minder goed verloopt. Bij digitale projecten kan bijvoorbeeld het risico ontstaan dat een team of afdeling te onafhankelijk wordt, zoals een Nd alumnus uit het Nd Digitaal Leiderschapprogramma (voorheen Nd Tech) en deelnemer aan het onderzoek naar digitaal leiderschap anoniem aangaf: “Ik ben soms te onafhankelijk en ga teveel mijn eigen gang. Dan kom je niet alleen los van het team, maar ook juist los van die bovenwereld, die verbinding met je directies, met je directeuren, met je opdrachtgevers en noem maar op.”

Er gaat wel iets vooraf aan het moment waarop een project belandt in een fase waarin duidelijk wordt dat er sprake is van problemen en het sein op rood gaat. De kunst is om bij beginnende problemen al afstand te nemen en op zoek te gaan naar de oorzaak. Enerzijds moet er een duidelijke verklaring gegeven worden over de oorzaken richting bestuur en politiek, anderzijds moet er toegewerkt worden naar een oplossing. Je kunt dit op verschillende manieren binnen het team bespreekbaar maken.

Samen met het team
Pak een overleg met het projectteam een keer anders aan en organiseer frisheid met ruimte om ‘domme vragen’ te stellen. Soms kan een vraag vanuit een ander perspectief namelijk nieuwe inzichten opleveren. Deze perspectivistische lenigheid kan ervoor zorgen dat je in staat bent om je in anderen te verplaatsen, maar ook in andere mogelijkheden. Zoals oog krijgen voor problemen die zijn ontstaan vanuit het spanningsveld tussen de mens- of juist de techniekkant. Sommige leden van het projectteam beschouwen het project vanuit de ‘menskant’: hoe krijgen we iedereen mee? Terwijl andere teamleden meer zicht houden op de ‘techniekkant’: hoe zorgen we ervoor dat we de software de komende jaren up-to-date houden?

Het is belangrijk om te achterhalen vanuit welk perspectief iemand zijn of haar zorg uit tijdens het overleg. Een hulpmiddel kan zijn om peerreviews uit te wisselen waarin dit aspect extra aandacht krijgt. Dit kan een aanzet geven om er vervolgens met elkaar over in gesprek te gaan. Het kan ook helpen om een ‘dwarskijker’ in te schakelen. Een nieuwe (jonge) medewerker kan in een vertrouwd team wellicht verrassend nieuwe inzichten geven, omdat het een andere kant belicht dan gebruikelijk is.

Schakel een externe dwarskijker in
Is er drempel om met reviews te werken en is er geen ‘dwarskijker-functie’ in je team? Dan kan deze ook van buiten worden gehaald. Een externe partij, die vanuit een neutrale positie feedback kan geven. Dit kan het gevoel geven dat er met een objectieve blik naar het project wordt gekeken. Voorwaarde is dat dit zorgvuldig gebeurt, anders kan het uitmonden in een gevoel van vingerwijzen.

Organiseer een sessie met het team om het verloop van een project eens op een andere manier te bespreken. Een externe partij kan de rol van moderator vervullen en interne gesprekken begeleiden. Hier zijn verschillende vormen voor, zoals een socratisch gesprek of Deep Democracy. In het Nd Brug- en Nd Kernprogramma wordt aandacht besteed en geoefend met deze vorm van gesprekken voeren.

Socratisch gesprek
“Een conservatieve houding kan in een innovatief project vooruitgang in de weg staan”, aldus een projectmanager die deelnam aan het Nd Digitaal Leiderschapprogramma. “Voornaamste reden is dat zo’n project grotendeels nog onontgonnen terrein is, dus daar moet je een open blik voor hebben. Als je alleen maar kijkt naar hoe we het altijd deden, als dat je grondhouding is, dan zul je niet veel vooruitgang boeken. Je moet eerder nieuwsgierig zijn.”

De Griekse filosoof Socrates is de grondlegger van wat wij nu ‘socratische gesprekken’ noemen. Socrates wilde zijn leerlingen het verschil laten ervaren tussen het aannemen van stellingen die bepaalde oordelen en handelingen schijnen te rechtvaardigen en het reeds denken te weten van de waarheid die de oordelen en handelingen de facto rechtvaardigen. Door dit onderscheid te laten voelen, bracht hij zijn leerlingen in verwarring. Het resultaat kan een gevoel van aporie zijn, een gevoel van ‘ik weet het niet meer’. Socrates vond een houding van niet-weten een belangrijk uitgangspunt, omdat het je verder kan brengen. Ook de Amerikaanse schrijver Donald Barthelme, geciteerd in een artikel van de Correspondent over de stad van de toekomst vond dit met het oog op vooruitgang een belangrijk streven: “Het niet-weten is cruciaal voor de toekomst. Zonder het onderzoekende proces dat niet-weten met zich meebrengt, zonder de mogelijkheid de geest in onverwachte richtingen te sturen, zou er niets worden uitgevonden.”

Tijdens een socratisch gesprek staat een (filosofische) vraag centraal. Deze kan bedacht en gekozen zijn door het team, of de gespreksleider kan vooraf een vraag bedenken en deze voorleggen. Belangrijk uitgangspunt tijdens het gesprek is dat een ervaring, een actueel voorbeeld, centraal staat. Dit zou een voorbeeld uit de praktijk van het project kunnen zijn. Door je als team, onder begeleiding van een socratisch gespreksleider, met elkaar te verdiepen in dit voorbeeld en eventuele onderliggende vooronderstellingen te onderzoeken, kan dit nieuwe inzichten opleveren die tijdens een teamoverleg wellicht niet aan bod zouden komen.

Deep Democracy
Een andere manier om een gesprek te voeren waarbij ‘dwarskijken’ zelfs centraal staat, is Deep Democracy. Bij deze methode staat de wijsheid van de minderheid centraal, of zoals het op de website deepdemocracy.nl wordt verwoord: “Centraal staat de aandacht en waardering voor andere opvattingen”. De stem van de minderheid wordt bewust opgezocht, vanuit de gedachte dat deze stem iets nieuws kan toevoegen aan de ‘heersende mening’. Tijdens de sessie wordt bijvoorbeeld gezocht naar hoe de stem van de minderheid onderdeel kan worden van de stem van de meerderheid, door deze er bijvoorbeeld aan toe te voegen of de stem van de meerderheid aan te passen. Net zolang totdat iedereen erachter kan staan. Andere opvattingen, die van ‘dwarskijkers’, staan dus centraal. Het kan voorkomen dat het in een project na het nemen van een met meerderheid genomen besluit, later alsnog gaat schuren omdat een deel van de groep geen onderdeel was van de meerderheid en er niet achter stond.

Waardering voor het kritische geluid
Nederland staat bekend als een land van polderen, waarbij consensus centraal staat. Dit kan ook omgedraaid worden door met aandacht te luisteren naar kritische geluiden en ruimte te maken voor de visie van dwarskijkers. Dit kun je als projectmanager zelf organiseren binnen een overleg, of je kunt hier een moderator of methode voor gebruiken. Waardering en aandacht voor het kritische geluid kan innovatieve projecten ook, of soms misschien juist, verder helpen.

We zitten middenin een digitale transformatie, waarbij project- en programmamanagers van innovatieve projecten te maken krijgen met meer onzekerheid en een flexibelere houding soms gevraagd wordt. Oog en waardering voor het kritische geluid kan bijdragen aan de wendbaarheid van een project. Dit is een aspect van digitaal leiderschap. Wil je hier meer over weten en leren hoe je dit effectief inzet in jouw project? Wellicht is het individuele leertraject ‘Nd Digitaal Leiderschap’ dan iets voor jou. In de tweede helft van 2022 start het nieuwe programma.

Marianne Scheeper is adviseur en trainer en onlangs afgestudeerd als Toegepast Filosoof. Haar afstudeeronderzoek was in opdracht van Neerlands diep, getiteld: “Beweging van traditioneel naar digitaal leiderschap. Over de betekenis van ethische aspecten en onderliggende waarden voor de houding, het gedrag en leiderschap van projectmanagers tijdens de digitale transformatie.”

Reageer

Ook interessant

  • Verslag Nd Teams 2022 – Memory of the Future

  De glazenbol om in de toekomst te kijken bestaat nog niet. Maar de teams die dit jaar meededen aan Nd Teams 2022 kregen wel de kans om een eigen toekomstscenario te maken. Die kans grepen de aanwezige teams met beide handen aan op 21 april in de industriële omgeving van DeFabrique in Utrecht. Scenariodenker […]

lees meer
  • Nd Masterclass over de morele kanten van de bouwopgave

Nd Masterclass over de morele kanten van de bouwopgave: “Geïnspireerd om waarden te gaan bespreken met mijn team.”   Onlangs organiseerde Neerlands diep voor haar netwerk een Masterclass in Rotterdam. Met een prachtig uitzicht op de Erasmusbrug vanuit Hotel Nhow werden deelnemers vanuit o.a. Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf, Gemeentes en ProRail een paar dagen uitgedaagd om met […]

lees meer
  • Nieuws
  • Team De Entree neemt afscheid van Neerlands diep: “Wat écht het verschil maakt zijn de mensen die er zitten.”

  Met project De Entree vernieuwt de gemeente Amsterdam sinds 2018 het gebied aan de centrumzijde van station Amsterdam Centraal. Het hele gebied wordt autoluw en aantrekkelijker met meer water en groen. Ook komt er een ondergrondse fietsenstalling voor 7.000 fietsen. In 2017 sloot De Entree aan bij Neerlands diep. Het, tussentijds vernieuwd, projectteam blikt […]

lees meer