Echt samenwerken betekent spanningen niet vermijden, maar bespreekbaar maken

09 juli 2026
Marjolein de Wit

Terugblik op netwerkevent ‘Samenwerkingslessen én -paradoxen in grote projecten’ op 24 juni 2026

“We zijn te bescheiden, mensen. Dat is wel een probleem. We besparen de overheid miljoenen door deze manier van samenwerking”. Deze uitspraak van Peter Staats (Stadsdijken Zwolle) raakt de kern van waarom we in de infrasector anders moeten durven samenwerken. Een alliantie-mindset gaat namelijk over veel meer dan alleen een goede sfeer op de projectlocatie; het heeft een directe, positieve impact op de maatschappelijke kosten en de beheersing van grote risico’s. Maar hoe bereik je die besparingen, en welke spanningen kom je onderweg tegen?

Op woensdag 24 juni 2026 kwamen opdrachtgevers en opdrachtnemers uit de bouw-, infra- en energiesector bijeen op het GeoFort voor het netwerkevent ‘Samenwerkingslessen en -paradoxen in grote projecten’. Georganiseerd door Neerlands diep en AlliantieNed, stond deze middag in het teken van leren van de allianties Markermeerdijken (AMMD), Gorinchem – Waardenburg (GoWa) én Stadsdijken Zwolle (SDZ).

We trapten af met een dynamische opwarmer, gebaseerd op de wetenschappelijke ‘breuklijnentheorie’ van Joyce Rupert en een samenwerkingsmodel van Edwin Kaats. Aansluitend volgde een plenair panelgesprek waarin Reijer Baas (voormalig alliantiemanager AMMD), Peter Staats (programma- en realisatiemanager HWBP bij het Waterschap Drents Overijsselse Delta en voormalig dijkteammanager SDZ) en Niek Ridderbos (alliantiemanager Dijkversterking GoWa) hun belangrijkste lessen deelden. Omdat de projecten Markermeerdijken en GoWa zich inmiddels in de eindfase bevinden, hebben de projectteams gaandeweg een schat aan ervaring opgedaan.

Als waardevolle aanvulling deelde het team van het HWBP-project SDZ ook hun ervaringen. De vorming van dit ‘Dijkteam’ is een directe spin-off van de andere twee allianties. Hoewel de alliantieaanpak voor Zwolle formeel alleen voor de planfase gold, bleken de opgebouwde samenwerking en het onderlinge vertrouwen zo sterk dat ze in de realisatiefase simpelweg niet meer te stoppen waren.

Maar wat maakt deze manier van samenwerken nou zo succesvol, en wat definieert zo’n alliantie eigenlijk?

Volgens Reijer is de essentie van een alliantie het bundelen van publieke en private expertise in een open, transparante samenwerking met een gemeenschappelijk doel. Niek voegde daaraan toe dat het grootste verschil met conventionele contracten (zoals D&C of DBFM) is dat je vanaf dag één tot de oplevering in één organisatie werkt: “Het maakt eigenlijk niet meer uit van welke moederorganisatie je komt. Je zet de mensen op de posities waar ze het best tot hun recht komen.”

Bij SDZ kozen ze bewust voor de naam ‘Dijkteam’. Peter legde uit dat dit een strategische keuze was om de sticker ‘alliantie’ te vermijden, omdat de markt de neiging heeft om direct labels op projecten te plakken. De term ‘Dijkteam’ wekte juist nieuwsgierigheid en gaf ruimte om de samenwerking naar eigen inzicht vorm te geven.

Governance en de ‘Kostentafel’

Tijdens het panelgesprek vroeg een van de aanwezigen uit de zaal hoe die governance er in de praktijk nu concreet uitziet. Want hoe geef je dat goed vorm? Die vraag raakt direct aan een van de grootste gevoeligheden binnen allianties: betalen we als publieke partij niet te veel?

Peter legde uit dat SDZ dit wantrouwen tackelde met een zogenaamde ‘kostentafel’. Dit is een onafhankelijk driemanschap bestaande uit een kostendeskundige namens de opdrachtgever, een namens de opdrachtnemer en een gezamenlijk gekozen onafhankelijke voorzitter. Dit team kijkt vanaf het begin mee naar de grondbalans en marktschommelingen (zoals de PFAS-problematiek). Dat haalt de achterdocht weg en zorgt voor een transparant en zakelijk gesprek op basis van feiten.

Naast de financiën is ook de besluitvorming een belangrijk onderdeel van de governance. Bij AMMD was dit georganiseerd op basis van unanimiteit binnen het alliantie-managementteam, dat bestond uit een private vertegenwoordiger, een publieke vertegenwoordiger en een onafhankelijke alliantiemanager. Bij GoWA was de verdeling in de realisatiefase juist evenredig verdeeld over de klassieke IPM-rollen: een realisatiemanager, manager procesbeheersing, technisch manager, omgevingsmanager en de alliantiemanager. Een contractmanager ontbrak hier bewust; in een alliantie is die rol vaak maar voor twee dagen in de week nodig, waardoor een fulltime positie simpelweg niet nodig was.

Wanneer het echt spannend wordt

Dat een alliantie geen ‘mooi-weer-show’ is, bleek uit de concrete praktijkcasussen die op tafel kwamen:

De Raad van State-procedure (AMMD, 2018): Het projectplan Waterwet was vastgesteld, maar er liep nog een procedure bij de Raad van State. Wachten op een onherroepelijke uitspraak zou betekenen dat gecontracteerde schepen moesten worden afgeboekt en Kamer-mijlpalen buiten bereik raakten. Binnen de alliantie durfden de partijen het aan om samen met de landsadvocaat een voorlopige voorziening uit te lokken. De Raad van State oordeelde dat ‘omkeerbare werkzaamheden’ mochten starten. Op basis van onderling vertrouwen startte de alliantie direct met het aanvoeren van zand. Reijer: “Als we toen niet in een alliantie hadden gezeten, waren we nu niet geweest waar we nu staan.”

De Scania-casus (SDZ): De dijkversterking moest over het terrein van Scania Zwolle lopen, pal langs de testbaan en de pompen voor de sprinklerinstallatie. Dit was een enorm risico: als de testbaan geblokkeerd raakte, lag de productie van 200 vrachtwagens per dag direct stil, een gigantische schadepost. Reguliere scenario’s, zoals nacht- en weekendwerk, waren extreem duur.

De redding kwam onverwacht toen de fabriek vanwege de internationale chipcrisis in de zomer langer dicht moest. Het Dijkteam schakelde in een paar maanden tijd het hele plan om naar een intensieve, bijna alliantie-achtige samenwerking met de directie van Scania. Tijdens hun productiestop werd al het werk op het terrein in één keer uitgevoerd. Scania was zo enthousiast over deze aanpak dat ze vroegen: “Als je dan toch bezig bent, doe dan ook meteen het nieuwe hek en de nieuwe alarminstallatie, dat betalen wij zelf wel.” Een mailtje naar het Zweedse hoofdkantoor kwam de volgende dag al getekend retour.

5 paradoxen ontleed

Tijdens de deelsessies bogen de deelnemers zich over de vijf samenwerkingsparadoxen die uit de evaluaties naar voren kwamen. De groepen kregen de opdracht om hun belangrijkste inzichten op rijm (een limerick, elfje of tegeltjeswijsheid) te zetten. Dit leverde scherpe en relativerende analyses op.

Paradox 1 (Ambitie): Sterke motor versus effectief proces
Een sterke, gedeelde ambitie geeft energie, tempo en doorzettingsvermogen. Het gevaar is echter dat het proces daaraan ondergeschikt raakt. Bij de AMMD en GoWa bleek dat door de haast om buiten aan de slag te gaan, de formele vastlegging (zoals verificatie en validatie bij de overgang naar de realisatiefase) soms te snel ging, wat achteraf gerepareerd moest worden.

Inzicht op rijm: “Een gezonde ambitie met proces in balans geeft elk project met enige wrijving glans.”

Paradox 2 (Belangen): Best for Project versus Best for Society
Hoewel ‘Best for Project’ een belangrijk alliantiebeginsel is, kan de focus op het gezamenlijke projectbelang (tijd, geld, scope) botsen met het bredere maatschappelijke belang of de wensen van de omgeving. Reijer deelde een voorbeeld over de berekening van een ‘faalkansmechanisme’ voor een dijkmodule. De gekozen technische oplossing was goedkoper voor het project, maar bracht op termijn meer risico en kosten met zich mee voor de beheerorganisatie van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK). Door de alliantiekracht kon dit uiteindelijk in gezamenlijkheid worden opgelost met duidelijke spelregels voor de toekomst.

Inzicht op rijm: “Als je het omgevingsbelang negeert, doe je het altijd verkeerd. Vanuit eigenbelang geredeneerd, doe je het nog steeds verkeerd. Een stoel die society beheert en vereert, dat is wat we hebben geleerd.”

Paradox 3 (Relatie): Wij-gevoel versus navigeren in het complexe stakeholderveld
Een sterk ‘wij-gevoel’ (gesymboliseerd door eigen projectmokken, helmen en een gezamenlijke koffieautomaat) helpt om intern een vuist te maken in moeilijke tijden. De keerzijde is dat de buitenwereld zich buitengesloten kan voelen. Peter Staats illustreerde dit aan de hand van een casus in Zwolle, waar natuurorganisaties laat in het proces bezwaar maakten tegen een traditioneel grasmengsel. Dankzij de flexibiliteit in de alliantie werd er snel een graszaadexpert ingeschakeld om het plan aan te passen, maar het liet zien dat de grens tussen ‘wij binnen’ en ‘zij buiten’ dun is.

Tegeltjeswijsheid: “Wie de omgeving serieus neemt, versterkt de alliantie van binnenuit. Zo binnen, zo buiten.”

Paradox 4 (Organisatie): Kracht van de alliantie versus publieke tegenkracht
Grote allianties hebben een zekere omvang en autonomie nodig om slagkracht te hebben. Dit kan er echter toe leiden dat het project te groot wordt voor de moederorganisatie. Bij de AMMD was de doelstelling om de alliantie voor 50% met eigen medewerkers van de opdrachtgever te bezetten; dit bleek in de praktijk nog geen 10% te zijn. Bij GoWa stonden in de realisatiefase 10 tot 15 mensen van de opdrachtgever tegenover ongeveer 180 mensen vanuit de markt. Dit kan leiden tot een scheve machtsbalans waarbij het publieke belang onder druk komt te staan.

Inzicht op rijm: “Zonder vertrouwen kun je geen alliantie bouwen. Hou de alliantie aan het elastiek. Lukt het niet, dan bellen we Niek.”

Paradox 5 (Proces): Flexibiliteit versus rolduidelijkheid
In allianties wordt vaak gewerkt vanuit de gedachte ‘de juiste persoon op de juiste plek’, ongeacht de functie of bloedgroep. Intern werkt dit organisch, maar voor de buitenwereld kan dit verwarrend zijn. Dit geldt met name voor de publieke opdrachtgever (zoals HHNK), die geen ‘ondeelbare partij’ is. Zij draagt immers verschillende petten: die van alliantiepartner, van financiële schakel naar het HWBP, en van de uiteindelijke beheerder die het werk moet accepteren. Dit vraagt om een scherpe governance en rolvastheid van de medewerkers die deze verschillende petten dragen.

Inzicht op rijm (Elfje):
Benoemen
van een
probleem is beter
dan veel te praten.
Rasci.

Hoe houden we deze unieke manier van samen leren vast binnen de sector?

Niek Ridderbos sloot de middag namens AlliantieNed af met een warme uitnodiging aan iedereen in de zaal: “Jullie zijn er allemaal bij, dus iedereen is hiermee al onderdeel van ons netwerk.” AlliantieNed is hét platform voor en door mensen met praktijkervaring in allianties, de zogenaamde alliance believers.

Een van de succesnummers van het netwerk zijn de Alliantie Challenges. Hierbij gaat een team van ervaringsdeskundigen op bezoek bij projecten die een alliantie overwegen (zoals onlangs nog bij een team in Den Haag en het team van de Dijkversterking Sprok Sterreschans Heteren van Waterschap Rivierenland). Zo’n middag staat garant voor een flinke dosis energie en een razendsnelle uitwisseling van kennis. Niek riep iedereen op om deze keten van ervaring levend te houden: “Gebruik je ervaring om andere teams op weg te helpen.”

Naast bovengenoemde activiteiten van AlliantieNed is Neerlands diep voornemens om een interactief onderzoek te starten om meer zicht te krijgen op de actuele leer- en ontwikkelbehoefte in het samen leren in projecten tussen markt en overheid.

Wil je meer weten en leren over publiek-private samenwerking in grote projecten?

Dan zijn hiervoor de volgende mogelijkheden:

Lees de uitgebreide evaluatierapporten AMMD, GoWa en de whitepaper van SDZ
Lees extra whitepapers van GoWa: leren, maatschappelijke meerwaarde, mens, project.
Blijf op de hoogte van de activiteiten van AlliantieNed en meld je aan voor de nieuwsbrief via de website en/of volg AlliantieNed op LinkedIn.
Vraag zelf een Alliantie Challenge aan bij AlliantieNed en ontdek nieuwe inzichten, creatieve ideeën en verrassende oplossingsrichtingen rondom alliantiesamenwerking.
Blijf op de hoogte van de activiteiten van Neerlands diep voor samen leren tussen markt en overheid en meld je aan voor de nieuwsbrief via de website en/of volg Neerlands diep op LinkedIn.
Meld je hieronder aan als geïnteresseerde om mee te doen aan het interactieve onderzoek van Neerlands diep over samen leren in projecten tussen markt en overheid.

Het event liet zien dat de echte waarde van samenwerken niet zit in het vermijden van spanningen, maar in het vermogen om deze bespreekbaar te maken. We danken alle deelnemers en in het bijzonder de projectteamleden van AMMD, GoWa en SDZ hartelijk voor hun openheid en actieve bijdrage.